Uloga stvarnog vlasnika u sistemu sprečavanja pranja novca – nove izmene srpskog Zakona o centralnoj evidenciji stvarnih vlasnika

Pre nego što pređemo na operativne obaveze iz Zakona o centralnoj evidenciji stvarnih vlasnika, na ovom mestu smatramo prikladnim da razjasnimo racio legis, odnosno namenu i smisao zakonskog uređenja instituta stvarnog vlasnika. Institut stvarnog vlasnika je odgovor na ključni strukturni problem sistema za sprečavanje pranja novca i finansiranja terorizma (AML/CFT), a to je ekonomska anonimnost koju omogućavaju slojevite korporativne strukture (više nivoa privrednih društava, pravni aranžmani poveravanja imovine radi upravljanja u korist trećeg lica, lančana vlasništva preko više jurisdikcija i slično). Ta anonimnost je temelj faze slojevitog prikrivanja porekla sredstava tzv. “layering” u klasičnom ciklusu pranja novca, ali i alat za korupciju, poreske utaje, izbegavanje sankcija i finansiranje terorizma. Iz tog razloga je uspostavljena obaveza identifikacije (i registracije) stvarnog vlasnika nekog privrednog subjekta, te se na taj način premešta težište sa formalnog na materijalni nivo kontrole. Umesto da se oslonimo samo na upisane/registrovane vlasnike, Zakon zahteva da se utvrdi koje je to konkretno fizičko lice koje u krajnjoj liniji ostvaruje korist od poslovanja ili vrši odlučujući uticaj na donošenje odluka. Drugim rečima, predmet interesovanja više nije nominalni vlasnik ili lice koje se pojavljuje u dokumentima, već onaj ko efektivno upravlja, usmerava ili koristi rezultate poslovanja. Ovakav pristup sprečava zloupotrebu posrednih, slojevitih i fiducijarnih aranžmana radi prikrivanja stvarne kontrole, obezbeđuje veću transparentnost vlasničke strukture i omogućava primenu AML/CFT mera u skladu sa stvarnim, a ne samo formalnim stanjem. Time se koriguje informaciona asimetrija između obveznika primene mera poznavanja klijenta – pre svega banaka a zatim i advokata, računovođa, revizora i drugih – i samog klijenta. Suština je u tome da centralizovan i verodostojan skup podataka o stvarnim vlasnicima (UBO) stavlja obveznicima na raspolaganje pouzdane informacije na osnovu kojih primenjuju mere zasnovane na proceni rizika. Takav skup podataka omogućava precizniju selekciju prema riziku (primenu pojednostavljenih ili pojačanih mera – SDD/EDD), kao i filtriranje PEP statusa i međunarodnih sankcija. Istovremeno, standardizovana dokumentacija smanjuje broj lažnih pozitivnih nalaza, ubrzava obradu i smanjuje troškove usklađenosti.

Pored toga, dostupnost tačnih i ažurnih UBO podataka ubrzava finansijsko obaveštavanje i traganje za imovinom od strane finansijsko-obaveštajnih jedinica (FIU) i tužilaštava, jer organi postupka brže dolaze do lica koja zaista kontrolišu subjekte i imovinu. Istovremeno se podiže reputacioni i pravni rizik za one koji pokušavaju prikrivanje, budući da je lakše dokazati ko stoji iza formalnih struktura. Zbog toga savremeni standardi – pre svega FATF Preporuke 24/25 i EU AML okvir – ne insistiraju samo na inicijalnoj identifikaciji stvarnog vlasnika, već i na tačnosti, ažurnosti i proverljivosti podataka, uz odgovarajuća dokumentarna pokrića i u situacijama kada je kontrola ispod kvantitativnog praga (na primer, kada postoji preovlađujući uticaj bez udela od najmanje 25%). U tom smislu, srpski Zakon i uspostavljena centralna evidencija nisu puka administrativna formalnost, već infrastruktura transparentnosti bez koje režim sprečavanja pranja novca i finansiranja terorizma zasnovan na proceni rizika ne može delotvorno da funkcioniše. Otuda i strogi rokovi, jasno propisani standardi dokumentovanja I mehanizmi sankcionisanja koji prate ovu obavezu.

Aktuelnim Zakonom o centralnoj evidenciji stvarnih vlasnika - u daljem tekstu označen kao: “Zakon”, propisana je dužnost registrovanih subjekata da se usklade sa odredbama Zakona u roku od 60 dana od dana početka njegove primene. Kako je Zakon počeo da se primenjuje 1. oktobra 2025. godine - registrovani subjekti su u obavezi da se usklade sa odredbama Zakona do kraja novembra ove godine. Najznačajnija praktična posledica navedenog ogleda se u obavezi registrovanih subjekata da u navedenom roku izvrše evidentiranje podataka o stvarnim vlasnicima u Centralnu evidenciju i istovremeno sa evidentiranjem učitaju dokumente na osnovu kojih je stvarni vlasnik određen. Registrovanim subjektima smatraju se: privredna društva, osim javnih akcionarskih društava; zadruge; ogranci stranih privrednih društava; poslovna i druga udruženja, osim privrednih komora i predstavništava stranih privrednih komora, političkih stranaka, sindikata, sportskih organizacija i udruženja, crkava i verskih zajednica; fondacije i zadužbine; ustanove; predstavništva stranih privrednih društava, udruženja, fondacija i zadužbina. Odredbe Zakona primenjuju se i na trastove kojima se upravlja iz Republike Srbije ili kojima se uprava ne nalazi u Republici Srbiji ako poverenik u ime trasta stupi u poslovni, profesionalni ili komercijalni odnos, odnosno obavlja transakcije ili gotovinske transakcije sa pravnim ili fizičkim licima na teritoriji Republike Srbije; kao i na pravne odnose slične trastu kojima se upravlja iz Republike Srbije ili kojima se uprava ne nalazi u Republici Srbiji ako lice koje je uporedivo sa poverenikom stupi u poslovni, profesionalni ili komercijalni odnos, odnosno obavlja transakcije ili gotovinske transakcije sa pravnim ili fizičkim licima na teritoriji Republike Srbije.

Saglasno odredbama Zakona, stvarni vlasnik je:

- fizičko lice, koje posredno ili neposredno poseduje 25% ili više udela ili akcija u osnovnom kapitalu registrovanog subjekta, odnosno 25% ili više prava glasa, na osnovu kojih učestvuje u upravljanju registrovanim subjektom;

- fizičko lice koje posredno ili neposredno ima preovlađujući uticaj na vođenje poslova i donošenje odluka;

- fizičko lice, koje registrovanom subjektu posredno obezbedi ili obezbeđuje sredstva i po tom osnovu bitno utiče na donošenje odluka organa upravljanja registrovanog subjekta prilikom odlučivanja o finansiranju i poslovanju;

- fizičko lice koje je osnivač, poverenik, zaštitnik, korisnik trasta ako je određen, a ako korisnik nije određen krug lica u čijem je interesu trast ustanovljen, kao i lice koje ima dominantan položaj u upravljanju trastom, odnosno u pravnom odnosu sličnom trastu;

- fizičko lice koje je osnivač, korisnik fondacije, odnosno zadužbine ako je određen, a ako korisnik nije određen krug lica u čijem interesu je fondacija, odnosno zadužbina osnovana, kao i članovi organa fondacije, odnosno zadužbine.

Izuzetno, ako za privredna društva, osim javnih akcionarskih društava; zadruge; ogranke stranih privrednih društava; poslovna i druga udruženja, osim privrednih komora i predstavništava stranih privrednih komora, političkih stranaka, sindikata, sportskih organizacija i udruženja, crkava i verskih zajednica; ustanove; predstavništva stranih privrednih društava, udruženja, fondacija i zadužbina, nije moguće odrediti fizičko lice iz prve tri alineje prethodnog pasusa na način kako je to propisano Zakonom, kao i u slučaju kada su preduzete sve razumne radnje i mere kako bi se odredio stvarni vlasnik, a uprkos tome nije određen stvarni vlasnik, stvarni vlasnik registrovanog subjekta je fizičko lice koje je registrovano za zastupanje, odnosno koje je registrovano kao član organa upravljanja tog subjekta. Što u međunarodnoj praksi predstavlja tzv. „fallback“ klauzulu, odnosno supsidijarni mehanizam za određivanje stvarnog vlasnika u situacijama kada nije moguće identifikovati nijedno fizičko lice koje ispunjava primarne kriterijume vlasništva ili kontrole. U Centralnu evidenciju se evidentira svako fizičko lice koje ispunjava gore navedene uslove.

U cilju olakšane primene zakonskih normi, Ministarstvo privrede je objavilo Vodič za evidentiranje stvarnog vlasnika registrovanog subjekta u Centralnu evidenciju (u daljem tekstu označen kao: “Vodič”). Između ostalog, u Vodiču je dato i objašnjenje da se pod preovlađujućim uticajem na vođenje poslova i donošenje odluka društva podrazumeva preovlađujući uticaj fizičkog lica u donošenju odluka o finansijskoj i poslovnoj politici registrovanog subjekta, kao što su: usvajanje ili izmena poslovnog plana privrednog društva; promena delatnosti, pravne forme i načina poslovanja privrednog društva; dodatno zaduživanje putem zajmova i kredita; donošenje odluka o dividendama ili drugim raspodelama dobiti. Dalje je navedeno da se smatra da fizičko lice ima preovlađujući uticaj i ako ima pravo na imenovanje većine direktora ili članova nadzornog odbora; kao i ukoliko je značajno uključen u upravljanje i vođenje poslovne politike društva. Pored toga, u Vodiču se navodi i da preovlađujući uticaj uključuje i zajedničko delovanje u kojem dva ili više fizičkih lica koja na osnovu međusobnog sporazuma koriste glasačka prava u registrovanom subjektu ili preduzimaju druge radnje u cilju vršenja zajedničkog uticaja na upravljanje ili poslovanje tog registrovanog subjekta.

Pored podataka o registrovanom subjektu čije evidentiranje u Centralnu evidenciju vrši sam registrator (poslovno ime, odnosno naziv; adresa sedišta; matični broj dodeljen od Republičkog zavoda za statistiku; PIB i slično), deo podataka treba da evidentira ovlašćeno lice, i to sledećih podataka o stvarnom vlasniku:

- za domaće fizičko lice - lično ime, jedinstveni matični broj građana, datum rođenja, mesto i državu rođenja, kao i državu prebivališta;

- za stranca - lično ime, broj pasoša ili broj lične karte stranca i državu izdavanja i/ili evidencijski broj za stranca, datum rođenja, mesto i državu rođenja, državu prebivališta i državljanstvo;

- za izbegla ili prognana lica - lično ime, broj izbegličke legitimacije, datum rođenja, mesto rođenja, državu rođenja i državu boravišta;

- osnov za sticanje svojstva stvarnog vlasnika registrovanog subjekta, datum sticanja svojstva stvarnog vlasnika, kao i datum o evidentiranju podataka i dokumenata.

Ovlašćenim licem smatra se:

- osnivač u postupku osnivanja registrovanog subjekta elektronskim putem;

- lice koje je ovlašćeno za zastupanje u registrovanom subjektu u svim drugim slučajevima;

- poverenik trasta, odnosno u slučaju pravnog odnosa sličnog trastu lice koje je uporedivo sa poverenikom.

Ovlašćeno lice vrši evidentiranje preko internet stranice (portala) Agencije za privredne registre. Neophodni tehnički uslovi za sprovođenje ove aktivnosti su:

- nalog na sistemu Agencije za privredne registre (REID) ili na portalu eID.gov.rs;

- kvalifikovani elektronski sertifikat (elektronski potpis) izdat od sertifikacionog tela u Republici Srbiji;

- instaliran čitač elektronskih kartica;

- instalirana NEXU aplikacija za elektronsko potpisivanje.

Dokumenta se skeniraju i učitavaju u Centralnu evidenciju u PDF formatu. Ukoliko je reč o dokumentima na stranom jeziku, odnosno o inostranim dokumentima - ona treba da budu prevedena i overena od strane ovlašćenog sudskog tumača (a nekada je potrebno pribaviti i apostil).

Kao što je ranije navedeno, istovremeno sa evidentiranjem podataka o stvarnom vlasniku neophodno je učitati i dokumente na osnovu kojih je isti određen. Osnovi evidentiranja propisani Zakonom su:

- upis registrovanog subjekta u nadležni registar;

- promena vlasničke strukture i članova organa registrovanog subjekta, kao i druge promene na osnovu kojih se može ceniti ispunjenost uslova za sticanje svojstva stvarnog vlasnika registrovanog subjekta;

- upravljanje iz Republike Srbije trastom, odnosno pravnim odnosom sličnim trastu ili stupanje poverenika trasta, odnosno lica koje je uporedivo sa poverenikom u pravnom odnosu sličnom trastu u ime trasta, odnosno pravnog odnosa sličnog trastu u poslovni, profesionalni ili komercijalni odnos, odnosno obavljanje transakcija iz člana 2 Zakona.

U Vodiču su navedeni primeri relevantnih dokumenata pomoću kojih se određuje stvarni vlasnik, po različitim osnovama evidentiranja. Tako na primer, ukoliko je stvarni vlasnik fizičko lice, koje posredno ili neposredno poseduje 25% ili više udela ili akcija u osnovnom kapitalu registrovanog subjekta, odnosno 25% ili više prava glasa, na osnovu kojih učestvuje u upravljanju registrovanim subjektom - to može biti izvod iz nadležnog registra, a ukoliko iz zvaničnog javnog registra, odnosno registra koji vodi nadležni organ države sedišta stranog lica nije moguće pribaviti sve podatke o stvarnom vlasniku, registrovani subjekt te podatke može pribaviti iz originalnog dokumenta ili overene kopije dokumenta ili druge poslovne dokumentacije, koju mu dostavlja zastupnik ili punomoćnik tog stranog lica (ugovor članova, osnivački akt i slično).

Ukoliko je pak stvarni vlasnik fizičko lice koje posredno ili neposredno ima preovlađujući uticaj na vođenje poslova i donošenje odluka - relevatan dokument može biti ugovor članova, osnivački akt i slično. Ukoliko je stvarni vlasnik fizičko lice, koje registrovanom subjektu posredno obezbedi ili obezbeđuje sredstva i po tom osnovu bitno utiče na donošenje odluka organa upravljanja registrovanog subjekta prilikom odlučivanja o finansiranju i poslovanju - to mogu biti izvodi iz banke, zaključen ugovor o fiducijarnom pravnom poslu i slično. U Vodiču se dalje navodi da osnov evidentiranja mogu biti dokumenti javnog ili privatnog prava, te da se predlaže da dokumentacija ne bude starija od šest meseci od dana učitavanja u Centralnu evidenciju. Pored navedenih dokumenata na osnovu kojih je stvarni vlasnik određen, potrebno je učitati i kopiju pasoša ili strane lične karte, ukoliko se stranac evidentira kao stvarni vlasnik. Dodatno je vredno pomenuti da je donet i Pravilnik o sadržini centralne evidencije radi sprovođenja evidentiranja stvarnih vlasnika (''Sl. glasnik RS'', br. 83/2025) u kojem su određene oznake i podoznake osnova za sticanje svojstva stvarnog vlasnika kojima ovlašćena lica treba da se koriste pri evidentiranju podataka o stvarnom vlasniku.

Značajno je pomenuti i obavezu koju je Zakon u članu 9 nametnuo registrovanim subjektima, odnosno ovlašćenim licima - da izvrše proveru tačnosti i ažurnosti evidentiranih podataka o stvarnom vlasniku u roku od godinu dana od dana poslednjeg evidentiranja podataka o stvarnom vlasniku, odnosno od dana poslednje potvrde tačnosti i ažurnosti evidentiranih podataka o stvarnom vlasniku i da u daljem roku od 30 dana potvrde tačnost i ažurnost evidentiranih podataka o stvarnom vlasniku. U odredbi člana 18 Zakon predviđa krivičnu odgovornost, tako što propisuje da će se kaznom zatvora od šest meseci do pet godina kazniti onaj ko u nameri da prikrije stvarnog vlasnika registrovanog subjekta, trasta odnosno pravnog odnosa sličnom trastu, u Centralnu evidenciju ne evidentira podatke o stvarnom vlasniku, evidentira neistinit podatak o stvarnom vlasniku kao istinit, promeni ili izbriše istinit podatak o stvarnom vlasniku registrovanog subjekta, trasta odnosno pravnog odnosa sličnom trastu.

Dodatno, Zakon propisuje i prekršajnu odgovornost registrovanih subjekata, kao i odgovornih lica u registrovanom subjektu, praćenu visokim novčanim kaznama, i to npr. ako registrovani subjekt ne izvrši evidentiranje podataka o stvarnom vlasniku registrovanog subjekta i istovremeno sa evidentiranjem ne učita dokumente na osnovu kojih je stvarni vlasnik Registrovanog subjekta određen, najkasnije u roku od 30 dana od dana nastupanja osnova evidentiranja; ako u Centralnu evidenciju ne evidentira tačne podatke o stvarnom vlasniku; ako u Centralnoj evidenciji, ne izvrši potvrđivanje tačnosti i ažurnosti evidentiranih podataka o stvarnom vlasniku u propisanom roku i slično. Za učinjeni prekršaj registrovanom subjektu se može izreći zaštitna mera zabrane vršenja određenih delatnosti, a odgovornom licu u registrovanom subjektu zabrana vršenja određenih poslova u pravnom licu, i to u trajanju od šest meseci do tri godine, računajući od dana izvršnosti presude.

Zaključno, institut stvarnog vlasnika i centralna evidencija treba posmatrati kao infrastrukturni element sistema sprečavanja pranja novca, a ne kao „dodatni papir“. Za jednostavne korporativne strukture (npr. jednočlani DOO) usklađivanje je pretežno tehničko-administrativno i bez većih prepreka. Izazovi se javljaju kod stranih ulaganja sa složenim lancima vlasništva, naročito kada se u nizu pojavljuju javna akcionarska društva, višeslojni holdinzi iz različitih jurisdikcija, poverenički (fiducijarni) aranžmani i sl — tada su potrebni dublja dokazna trasa, konzistentno dokumentovanje i pažljivo tumačenje preovlađujućeg uticaja ispod kvantitativnih pragova. Ipak, ti subjekti u praksi nisu nespremni: banke u Srbiji već godinama primenjuju strože standarde dokazivanja UBO statusa i traže robusnu dokumentaciju (izvodi iz registara, osnivački akti, ugovori članova, potvrde o listiranju, izjave o kontroli i sl.), pa je očekivani nivo dokaza u velikoj meri već internalizovan u njihovim compliance procesima. U takvom okruženju, pravovremeno mapiranje vlasničkog lanca, prikupljanje verodostojnih isprava i periodična revizija podataka najefikasnije štite od regulatornog, reputacionog i operativnog rizika.

Iako možda nove zakonske izmene nisu najbolje tehnički rešile pojedine stvari, ostavljajući mnogo toga nedorečenim, a što nama i našim klijentima u praksi trenutno prouzrokuje glavobolje, smatramo da je ovo u globalu dobro i potrebno. Viši stepen transparentnosti smanjuje informacione asimetrije i rizik zemlje, što snižava cenu kapitala i olakšava pristup bankama i investitorima; ubrzava KYC i pravne provere (onboarding klijenata, M&A due diligence) zbog standardizovanih, centralizovanih podataka; suzbija nelojalnu konkurenciju i korupciju, čime se gradi fer tržište; i usklađuje Srbiju sa FATF/EU standardima, povećavajući predvidivost i atraktivnost za prekogranična ulaganja.